logo

Drobne ssaki rezerwatu Świdwie

Robert Kościów

Robert Pieszko

GRYZONIE I INNE DROBNE SSAKI REZERWATU ŚWIDWIE

 
Gryzonie są największym rzędem ssaków, obejmującym około 1800 gatunków. Najczęściej rząd gryzoni jest dzielony na 5 do 7 podrzędów i 33 rodziny. Są to w większości ssaki o rozmiarach od 5 do 130 cm i ciężarze od 50 g do 50 kg. 

Cechy charakterystyczne gryzoni:
Ich charakterystyczną cechą jest jedna para siekaczy w szczęce i przeciwstawna para siekaczy w żuchwie. Pozostałych kłów i siekaczy nie ma, takżze liczba zębóow przedtrzonowych w jest zredukowana lub w ogólle ich nie ma. W ten sposób między siekaczami i dalszymi zbami w każdej połowie szczęki powstaje stosunkowo dużza bezzębna przerwa. Liczba zębów nie przekracza 22. Siekacze nie mają korzeni i rosną przez całe życie osobnika. Przednia strona siekaczy jest pokryta twardym szkliwem, natomiast tylną (wewnętrzną) stronę tworzy tylko miękka zębina. Ta przy gryzieniu szybciej zużywa się, dlatego siekacze mają dłutowaty kształt i są ciągle ostrzone. Jeżeli nie są spiłowane, przerastają i spiralnie się skręcają. Zęby przedtrzonowe i trzonowe niektórych gatunków mają korzenie, czyli zakończony wzrost, u innych gatunków pozostają przez całe życie bez korzeni i stale rosną. Zęby gryzoni powstają z kombinacji szkliwa i zębiny, których wzajemny stosunek jest u poszczególnych grup gryzoni stały i charakterystyczny. Twarde szkliwo dłlużej wytrzymuje proces scierania i tworzy ostre krawędzie zębów, które w ten sposób ułatwiają cięcie pokarmu na drobne cząstki.

Większość gryzoni jest roślinożerna, niektóre gatunki w mniejszym lub większym stopniu zjadają pokarm zwierzęcy. Dzięki diastynie (przerwie w szeregu zębowym) gryzonie mogą najpierw gromadzić pokarm w jamie gębowej, a następnie stopniowo go rozdrabniać. Diastema umożliwia także przenoszenie większej ilości pożywienia, na przykład nasion, do spiżarni. Do przenoszenia pokarmu u niektórych gryzoni rozwinęły sięwewnętrzne lub zewnętrzne torby policzkowe. 
Większość gryzoni jest stopochodna. 

1. Wstęp
Drobne ssaki, do których zaliczamy nornikowate Arvicolidae, myszowate Muridae i ryjówkowate Soricidae (CORBET & HILL 1991), pod względem liczby gatunków w Europie stanowią blisko 50% składu teriofauny (MACDONALD & BARRETT 1995), dominując przy tym osobniczo w różnych ekosystemach (WILSON & REEDER 1993). W przypadku otwartych przestrzeni trawiastych drobne ssaki są wiodącym składnikiem faunistycznym (WEINER et al. 1982; WEINER, GÓRECKI 1982), a także kluczowym ogniwem w łańcuchu pokarmowym wielu drapieżników (JĘDRZEJEWSKA & JĘDRZEJEWSKI 2001) jak sowy Strigiformes, szponiaste Falconiformes, łasicowate Mustelidae, psowate Canidae, stanowiąc często ich podstawowy składnik diety (RUPRECHT et al. 1998; JĘDRZEJEWSKA & JĘDRZEJEWSKI 2001; MICHALONEK & KOŚCIÓW 2001). Ze względu na rolę drobnych ssaków w różnych biocenozach (KOWALCZYK 1982; WEINER et al. 1982) podejmowane są liczne badania mające na celu ustalenie składu jakościowego i ilościowego drobnej teriofauny czy też monitoringu dynamiki ich liczebności i sukcesji (WILSON et al. 1996; ROMANKOW-ŻMUDOWSKA 1996), zwłaszcza na obszarach objętych ochroną prawną (PUCEK et al. 1993; RACZYŃSKI et al. 1983; RUPRECHT 1993; SAŁATA-PIŁACIŃSKA 1995; GÓRECKI, EPLER 1998) lub na terenach rolnych - ważnych dla gospodarki obszarach (MELOSIK 1970; CABOŃ-RACZYŃSKA, RUPRECHT 1970, 1977; ROMANKOW-ŻMUDOWSKA 1996). Wpływ drobnych ssaków, zwłaszcza nornikowatych, na funkcjonowanie poszczególnych poziomów troficznych siedlisk na otwartych przestrzeniach trawiastych jest kluczowym elementem w funkcjonowaniu tych ekosystemów (WEINER et al. 1982).
Rezerwat ,,Świdwie? należy do obiektów przyrodniczych szczególnie cennych faunistycznie (NOSKIEWICZ et al. 1988; ZYSKA & ZYSKA 1994; STASZEWSKI, CZERASZKIEWICZ 2000). Posiada także walory krajobrazowe i historycznie. Ze względu na występowanie bogatej ornitofauny, zaliczany jest do obszarów cennych w skali kraju (GROMADZKI et al. 1994; system CORINE DYDUCH-FALNIOWSKA et al. 1999) oraz Europy (GRIMMET & JONES 1989). Ze względu na swoją rangę znalazł się w międzynarodowym rejestrze rezerwatów ,,RAMSAR?, chroniących ptaki wodno-błotne. 
Pod kątem teriofauny rezerwat jest słabiej poznany. Badania drobnych ssaków w granicach otuliny rezerwatu, prowadzono dotychczas tylko w ramach pracy magisterskiej w 1984 roku (MAKAREWICZ 1986), podczas których powierzchnie odłowu zlokalizowano na obszarze leśnym, przy rezerwacie (obecnie koło nowej wieży). Jednak w warunkach ,,Świdwia?, znamiennym siedliskiem dla drobnych ssaków, są głównie otwarte przestrzenie trawiaste i tereny mokradłowe. Stąd pomysł poznania składu ilościowego i jakościowego drobnych ssaków, podjęcia monitoringu dynamiki ich liczebności na otwartych przestrzeniach trawiastych oraz wykorzystania uzyskanych wyników do wykonania planu ochrony przyrody w rezerwacie. 

2. Teren badań
Badania prowadzono na trzech powierzchniach próbnych zlokalizowanych przy południowo zachodniej granicy rezerwatu ,,Świdwie?, w okolicach Stacji Ornitologicznej w Bolkowie. Powierzchnie odłowu zajmowały otwarte tereny trawiaste, zlokalizowane na trzech różnych podłożach, reprezentujących typowe warunki siedliskowe wokół jeziora Świdwie. W systemie UTM powierzchnie łowne położone są w kwadracie VV53.


Pierwsza powierzchnia odłowu (zlokalizowana między N 53o 32? 48? i E 14o 21? 34? ? N 53o 32? 46? i E 14o 21? 33?) obejmuje 0,33 ha, stanowi wilgotną łąkę osadzoną na glebach lekkich. Cechuje się okresowym niedoborem wody w okresie letnim. Druga powierzchnia odłowu (N 53o 32? 40? i E 14o 21? 26? ? N 53o 32? 39? i E 14o 21? 22?), zajmująca obszar 0,22 ha, stanowiła podmokłą łąkę porośniętą szuwarem turzycowym - ze względu na zatapianie cylindrów, powierzchnia odłowów była mniejsza od pozostałych. Trzecia powierzchnia łowna (N 53o 32? 39? i E 14o 21? 46?) obejmująca 0,33 ha, zlokalizowana była na suchej łące o glebach piaszczystych. 

3. Materiał 
W wyników odłowów w żywołapki schwytano 595 drobnych ssaków należących do 12 gatunków: Talpa europaea LINNAEUS, 1758; Sorex araneus LINNAEUS, 1758; Sorex minutus LINNAEUS, 1766; Crocidura suaveolens (PALLAS 1811); Neomys fodiens (PENNANT, 1771); Microtus arvalis (PALLAS, 1779); Microtus agrestis (LINNAEUS, 1761); Microtus oeconomus (PALLAS, 1776); Arvicola terestris (LINNAEUS, 1758); Cletrionomus glareolus (SCHREBER, 1780); Micromys minutus (PALLAS, 1771); Mus musculus LINNAEUS, 1758. Poza tym w pobliżu wieży obserwacyjnej i na terenie Stacji Ornitologicznej odłowiono kolejne 35 osobników, których nie brano pod uwagę w tym opracowaniu, aczkolwiek odłowy na tych dodatkowych stanowiskach wykazały występowanie myszy polnej Apodemus agrarius i myszy domowej Mus musculus, które jesienią były związane w bezpośrednim sąsiedztwie zabudowań ludzkich. 

4. Metody
W 2002 roku, wiosną (kwiecień ? 5280 pułapkonocy), latem (lipiec i sierpień ? 5280 pułapkonocy) i jesienią (wrzesień i październik ? 5284 pułapkonocy) prowadzono odłowy na trzech powierzchniach próbnych. Jednocześnie prowadzono obserwacje czynników klimatycznych i siedliskowych jak minimalna i maksymalna dobowa temperatura powietrza atmosferycznego [oC], ilość opadów atmosferycznych [ml/m2] oraz wysokość poziomu lustra wody w jeziorze Świdwie [m n.p.m.]. Obserwacje meteorologiczne prowadzono w celu porównania oddziaływania klimatu i czynników fizycznych na przebieg odłowów. Łącznie, chwytanie ssaków i pomiary atmosferyczne prowadzono przez 94 dni w 2002 roku, w trzech standaryzowanych, kluczowych porach roku. Zastosowany harmonogram odłowów pozwalał objąć sezon rozrodczy gryzoni i ryjówek oraz okresy ich najniższej (wiosną) i najwyższej (latem lub jesienią) liczebności w ciągu roku (JĘDRZEJEWSKA & JĘDRZEJEWSKI 2001).
Drobne ssaki chwytano w żywołapki, które stanowiły cylindry wkopane w ziemię na głębokość 30 cm. Powierzchnie łowne przygotowano według zaleceń PUCKA (1981), uwzględniając uwagi AULAKA (1967) oraz PUCKA, OLSZEWSKIEGO (1971). Biometrię znakowanych ssaków wykonywano według systemu europejskiego (PUCEK 1981). Do planu ochrony rezerwatu ,,Świdwie? wykorzystano tylko dane dotyczące odłowów, nie prezentowano wyników badań biometrycznych, które pozyskano podczas odłowów i znakowania ssaków. Wyniki z poszczególnych sezonów łownych (wiosna, lato i jesień) prezentowano w postaci liczby osobników w przeliczeniu na 100 pułapkonocy, jak to się powszechnie stosuje. Dodatkowo przy opracowywaniu wyników i scharakteryzowania zespołu drobnej teriofauny posłużono się współczynnikiem odłowu (W), a także współczynnikiem wybiórczości biotopów (B) - AULAK (1970) oraz współczynnikiem dominacji (D) - TROJAN (1975).

5. Wyniki
5.1. Klimat i warunki siedliskowe

W poszczególnych fazach odłowu ssaków prowadzono monitoring warunków klimatycznych dla całego obszaru (ryciny 1-3). Pomiary prowadzono na terenie Stacji Ornitologicznej oraz przy progu wodnym przy Strażnicy rezerwatu na wodowskazie. 


Celem prowadzenia pomiarów poziomu lustra wody jest kontrola warunków siedliskowych łąk i terenów mokradłowych, bezpośrednio przylegających do jeziora Świdwie. Utrzymujący się dłużej drastyczny spadek lub podniesienie poziomu lustra wody w jeziorze i na przylegających mokradłach oraz w kanałach, może warunkować poziom wód gruntowych na badanych powierzchniach i wpływać na wyniki odłowu oraz na faunę drobnych ssaków. Dlatego wstępnie, spośród czynników atmosferycznych, odnotowano wyraźny wpływ pierwszych jesiennych przymrozków na zmniejszenie liczby odłowionych ssaków, zwłaszcza nornikowatych. Z technicznego punktu widzenia, odnotowano również wpływ długo utrzymujących się opadów atmosferycznych (lato) na szybkie podnoszenie się poziomu wód gruntowych i tym samym podnoszenia poziomu wody na wypłyceniach terenów mokradłowych (powierzchnia II odłowu ssaków) ? niewielki wzrost poziomu wody powodował zatapianie żywołapek na tego typu powierzchniach. Na podstawie tych obserwacji w warunkach ,,Świdwia? można będzie w przyszłości regulować zakres prowadzonych odłowów oraz korelować warunki siedliskowe z wyniki badań faunistycznych na jeziorze i przyległych terenach trawisatych i leśnych.

5.2. Struktura zespołu drobnych ssaków rezerwatu ,,Świdwie?


W 2002 roku, w warunkach otwartych przestrzeni trawiastych, spośród 595 drobnych ssaków schwytanych w żywołapki (Tabela 1) wykazano 12 gatunków drobnych ssaków. Współczynnik odłowu dla ogólnych warunków siedliskowych ,,Świdwia? wyniósł 3,6%. Spośród schwytanych drobnych ssaków, 92,8% osobników odłowiono tylko latem i jesienią ? w okresie gdy gryzonie i ryjówki osiągają najwyższe liczebności.

Tabela 1. Wykaz i liczebność owadożernych Insectivora i gryzoni Rodentia na otwartych powierzchniach trawiastych rezerwatu ,,Świdwie? schwytanych w 2002 r.

L.p. Takson Akronim Łąka Razem
wilgotna podmokła sucha 
OWADOŻERNE ? Insectivora  
1. Kret Talpa europaea TAL EUR 0 1 0 1
2. Ryjówka aksamitna Sorex araneus SOR ARA 71 121 17 209
3. Ryjówka malutka Sorex minutus SOR MIN 34 28 8 70
4. Zębiełek karliczek Crocidura suaveolens CRO SUA 4 1 3 8
5. Rzęsorek rzeczek Neomys fodiens NEO FOD 4 23 1 28
NORNIKOWATE ? Arvicolidae  
6. Nornik polny Microtus arvalis MIC ARV 38 3 41 82
7. Nornik bury Microtus agrestis MIC AGR 15 1 1 16
8. Nornik północny Microtus oeconomus MIC OEC 9 107 3 119
9. Karczownik ziemnowodny
Arvicola terrestris ARV TER 35 19 2 56
10. Nornica ruda Cletrionomus glareolus CLE GLA 0 1 0 1
MYSZOWATE ? Muridae  
11. Badylarka Micromys minutus MIM MIN 0 1 3 4
12. Mysz domowa Mus musculus MUS MUS 0 1 0 1

Razem  
210 
306 
79 
595

Wiosną odłowiono łącznie tylko 43 przezimki (Wykres 1). Najwięcej ssaków chwytano na podmokłej łące obrośniętej turzycami - 51,3% wszystkich schwytanych ssaków (W = 7,40), nieco mniej - 35,3%, na łące wilgotnej okresowo wysychającej w porze letniej (Tabela 1).
Spośród całego zespołu drobnych ssaków łąk rezerwatu ,,Świdwie? najliczniej reprezentowane były owadożerne Insectivora - 53,11% ugrupowania i nornikowate Arvicolidae - 46,05% udziału w zespole drobnej teriofauny. Myszowate reprezentowane były tylko przez 5 osobników (Tabela 1).
Spośród wszystkich odłowionych drobnych ssaków, najliczniejsza była ryjówka aksamitna Sorex araneus - 35,1% (gatunek dominujący) udziału wszystkich ssaków i nornik północny Microtus oeconomus - 20,0% (wpółdominant). Pozostałe gatunki jak nornik zwyczajny Microtus arvalis - 13,8%, ryjówka malutka Sorex minutus - 11,8% i karczownik ziemnowodny Arvicola terrestris - 9,4%, stanowiły gatunki towarzyszące w ugrupowaniu teriofauny łąk ,,Świdwia?.


5.3. Charakterystyka ugrupowań teriofauny w różnych warunkach siedliskowych otwartych przestrzeni trawiastych ,,Świdwia?

Skład gatunkowy (wyrażony przez współczynnik odłowu - W), strukturę zespołu drobnych ssaków (wyrażoną poprzez współczynnik dominacji - D) oraz wybiórczość biotopową poszczególnych gatunków (współczynnik B) na łąkach, wilgotnej (powierzchnia I), podmokłej (powierzchnia II) i suchej (powierzchnia III) przedstawiają tabela 2 i 3 oraz wykres 2. Wartości tych współczynników opisują zespół drobnych ssaków wskazując na cechy ugrupowań w warunkach rezerwatu w 2002 roku.

5.3.1. Łąki wilgotne (pow. I)

Odłowy drobnych ssaków na wilgotnych łąkach, okresowo wysychających, charakteryzowały się niską wartością współczynnika odłowu (o ponad połowę) w stosunku do powierzchni na łące podmokłej (W = 3,4). Współczynnik odłowu na łące wilgotnej nie odbiegał znacznie od przeciętnej łowności w warunkach ,,Świdwia?, która wynosiła 3,6%. Łącznie na tej powierzchni schwytano 8 gatunków ssaków spośród których gatunkiem:
? dominującym była ryjówka aksamitna Sorex araneus (D = 34%),
? współdominującym były nornik zwyczajny Microtus arvalis (D = 18%), karczownik ziemnowodny Arvicola terrestris (D = 17%) i ryjówka malutka Sorex araneus (D = 16%)
? towarzyszącym (D > 5%) był nornik bury Microtus agrestis,
? sporadycznie występującym (D > 1%) - zębiełek karliczek Crocidura suaveolens, rzęsorek rzeczek Neomys fodiens i nornik północny Microtus oeconomus.

Tabela 2. Wyniki odłowu drobnych ssaków na 3 stałych powierzchniach powierzchniach próbnych. W [%] ? współczynnik odłowu

L.p. Takson Łąka Ogółem
wilgotna
W podmokła
W sucha

OWADOŻERNE ? Insectivora  
1. Kret Talpa europaea 0 0,02 0 0,01
2. Ryjówka aksamitna Sorex araneus 1,14 2,93 0,27 1,26
3. Ryjówka malutka Sorex minutus 0,55 0,68 0,13 0,42
4. Zębiełek karliczek Crocidura suaveolens 0,06 0,02 0,05 0,13
5. Rzęsorek rzeczek Neomys fodiens 0,06 0,56 0,02 0,17
NORNIKOWATE - Arvicolidae  
6. Nornik polny Microtus arvalis 0,61 0,07 0,66 0,50
7. Nornik bury Microtus agrestis 0,24 0,02 0,02 0,10
8. Nornik północny Microtus oeconomus 0,15 2,59 0,05 0,72
9. Karczownik ziemnowodny Arvicola terrestris 0,56 0,46 0,03 0,34
10. Nornica ruda Cletrionomus glareolus 0 0,02 0 0,01
MYSZOWATE - Muridae  
11. Badylarka Micromys minutus 0 0,02 0,05 0,02
12. Mysz domowa Mus musculus 0 0,02 0 0,01
Wartość współczynnika odłowu (W) drobnych ssaków dla każdej powierzchni próbnej oddzielnie i ogólnie w warunkach rezerwatu ,,Świdwie? 
3,38 
7,40 
1,27 
3,60

Na łąkach wilgotnych, okresowo podsychających, trzon fauny tworzy ryjówka aksamitna i 3 silnie, równoznacznie współdominujące gatunki. Dominacja ryjówki aksamitnej nie jest tak silna w stosunku do współdominantów.  
5.3.2. Łąki podmokłe (pow. II) 

Najwyższą łowność drobnych ssaków (W = 7,14) zaobserwowano na łąkach podmokłych, które cechuje najwyższa bioróżnorodność teriofauny ? stwierdzono tam 11 gatunków ssaków, choć aż 5 spośród z nich zakwalifikowano do gatunków odławianych przypadkowo (D < 1%). Na podmokłych łąkach (Wykres 2) gatunkiem:

  • dominującym była ryjówka aksamitna Sorex araneus (D = 41%) i nornik północny Microtus oeconomus (D = 35%)
  • towarzyszącym ? ryjówka malutka Sorex minutus (D = 9%), rzęsorek rzeczek Neomys fodiens (D = 8%) i karczownik ziemnowodny Arvicola terrestris (D = 6%)
  • sporadycznie występującym ? nornik zwyczajny Microtus arvalis
  • przypadkowym (D < 1%) ? kret Talpa europaea, zębiełek karliczek Crocidura suaveolens, nornica ruda Clethrionomys glareolus, nornik bury Microtus agrestis i badylarka Micromys minutus


Najwyraźniej w zespole teriofuany łąk podmokłych dominują 2 gatunki związane ściśle ze środowiskiem mokradłowym tj. ryjówka malutka i nornik północny. Brak zupełnie gatunków współdominujących, te które są przystosowane do środowiska wodno-błotnego na badanej powierzchni stanowią gatunki towarzyszące. Ciekawym jest dość wysoka wartość współczynnika dominacji rzęsorka rzeczka w stosunku dwóch pozostałych gatunków z tej grupy.
5.3.3. Łąki na podłożu piaszczystym (pow. III)

Choć wykazano na tej powierzchni aż 9 gatunków, to drobne ssaki słabo odławiały się na suchych łąkach, na co wskazuje wartość współczynnika odłowu dla tej powierzchni (W = 1,3. W zespole drobnych ssaków terenów trawiastych ,,Świdwia? :
? dominantem był nornik zwyczajny Microtus arvalis, który osiągał 51% udziału w faunie. 
? współdominantem była ryjówka aksamitna Sorex araneus (D = 22%)
? gatunkiem towarzyszącym ? ryjówka malutka Sorex minutus (D = 10%)
? a sporadycznie występującym - zębiełek karliczek Crocidura suaveolens (D = 4%), rzęsorek rzeczek Neomys fodiens (D = 1%), nornik bury Microtus agrestis, nornik północny Microtus oeconomus, karczownik ziemnowodny Arvicola terrestris i badylarka Micromys minutus,  
W warunkach rezerwatu ,,Świdwie? na suchych, piaszczystych łąkach, wiodącym gatunkiem jest nornik zwyczajny, który liczebnością dominuje nad pozostałymi gatunkami w zespole. Dość mocno zróżnicowana jest fauna gatunków występujących sporadycznie, która stanowi ponad połowę stwierdzonych gatunków na badanej powierzchni. Wyniki odłowów wskazują, że tereny suchsze preferuje zębiełek karliczek Crocidura suaveolens, który na łąkach wilgotnych okresowo suchych i na piaskach, osiągał najwyższą łowność i udział w porównaniu z terenami podmokłymi. 
Preferencje siedliskowe poszczególnych gatunków przedstawia tabela 3, z której możemy odczytać rangę danego siedliska dla określonych gatunków. 

Tabela 3. Wybiórczość biotopowa (współczynnik B) poszczególnych gatunków drobnych ssaków na poszczególnych powierzchniach odłowu w rezrwacie ,,Świdwie? chwytanych w 2002 roku.
M ? siedlisko macierzyste w warunkach ,,Świdwia?; W ? siedlisko współmacierzyste; CZ ? siedlisko często zajmowane; S ? siedlisko sporadycznie zajmowane; O ? omijane. * za mało danych z odłowów aby określić przynależność i preferencję biotopową danego gatunku


L.p. TAKSON Łąka
Wilgotna Pomokła Sucha
OWADOŻERNE ? Insectivora

  1. Kret Talpa europaea - * - -
  2. Ryjówka aksamitna Sorex araneus M M CZ
  3. Ryjówka malutka Sorex minutus M M CZ
  4. Zębiełek karliczek Crocidura suaveolens M CZ M
  5. Rzęsorek rzeczek Neomys fodiens CZ M S


NORNIKOWATE - Arvicolidae

  1. Nornik polny Microtus arvalis M S M
  2. Nornik bury Microtus agrestis M CZ CZ
  3. Nornik północny Microtus oeconomus CZ M S
  4. Karczownik ziemnowodny Arvicola terrestris M M S
  5. Nornica ruda Cletrionomus glareolus - - -

MYSZOWATE - Muridae  

  1. Badylarka Micromys minutus O W M
  2. Mysz domowa Mus musculus - - -

6. Podsumowanie wyników odłowów i charakterystyka zespołu drobnych ssaków ,,Świdwia"
W zespole drobnych ssaków rezerwatu ,,Świdwie?, wstępnie, nie stwierdzono gatunków kluczowych mogących w decydujący sposób wpływać na strukturę całego ugrupowania teriofauny. Zaliczona do gatunku dominującego, ryjówka aksamitna Sorex araneus, mogła (z racji liczebności, rozmiarów ciała i wspólnie zamieszkiwanej niszy ekologicznej) negatywnie wpływać na znacznie mniejszy gatunek i mniej liczny, ryjówkę malutką Sorex minutus. Z odłowów wynika (wartość współczynnika wybiórczości biotopowej ? tabela 3 oraz wskaźnik dominacji), że ryjówka aksamitna jest najlepiej przystosowana do różnych warunków wilgotnościowych, otwartych przestrzeni trawiastych ,,Świdwia?. Wyróżniająca wybiórczość biotopową cechuje również ryjówkę malutką i zębiełka karliczka Crocidura suaveolens, ale są to gatunki znacznie mniej liczne.


Gatunkiem współdominującym w zespole drobnej teriofauny rezerwatu był nornik północny Microtis oeconomus (20% ugrupowania całego ugrupowania), gatunek przystosowany do życia w warunkach mokradłowych. Gatunkami towarzyszącymi był nornik zwyczajny Microtus arvalis preferujący siedliska suchsze, ryjówka malutka Sorex araneus, karczownik ziemnowodny Arvicola terrestris (9,3% ugrupowania ? jego niska liczebność może być uwarunkowana bardzo wysoką oddziaływaniem drapieżnych ptaków i ssaków, dla których karczownik jest potencjalnie najbardziej ekonomiczną ofiarą, dodatkowo łatwo wykrywalną - w przeciwieństwie do małych ryjówek czy szybkich i trudno dostępnych mniejszych nornikowatych) i rzęsorek rzeczek Neomys fodiens (4,6% udziału ? 28 osobników). Gatunkami sporadycznymi były pozostałe spośród stwierdzonych. Przy czym nie odnosi się to do kreta Talpa europaea, który jest słabo łownym w żywołapki gatunkiem, a w warunkach rezerwatu ,,Świdwie? rozmieszczonym na całej powierzchni otwartych przestrzeni trawiastych.

Spośród stwierdzonych gatunków na szczególną uwagę zasługuje stwierdzenie dwóch dość rzadkich gatunków ssaków jak rzęsorek rzeczek Neomys fodiens (odłowiono łącznie 28 osobników) i zębiełek karliczek Crocidura suaveolens (odłowiono aż 8 osobników). Rzęsorek rzeczek nie był dotąd wykazywany w Polsce po zachodniej stronie rzeki Odry. Natomiast stanowisko zębiełka karliczka jest najbardziej na północ wysuniętym w Polsce stanowiskiem, dotąd nie odnotowanym w Polsce. Stwierdzenie zębiełka karliczka nad jeziorem Świdwie powoduje przesunięcie północno-zachodniej granicy zasięgu tego gatunku w Polsce, o blisko 20 km na północ i tym samym przesunięcie północnej granicy zasięgu gatunku w Europie do szerokości geograficznej 53o 32?.

6.1. Charakterystyka teriofauny w kontekście ochrony przyrody

Na badanych powierzchniach próbnych rezerwatu ,,Świdwie?, stwierdzono 12 gatunków drobnych ssaków. Część spośród nich, ma szczególne znaczenie dla ochrony przyrody w Polsce i krajach Unii Europejskiej co obrazuje tabela 4. Blisko połowa gatunków (41,7%) stwierdzona na otwartych przestrzeniach trawiastych rezerwatu ,,Świdwie? jest objęta ochroną gatunkową i stanowią ją przedstawiciele rzędu owadożernych Insectivora. 

Tabela 4. Drobne ssaki stwierdzone w rezerwacie ,,Świdwie?
w świetle różnych form ochrony w Polsce i Europie 

L.p. 
Forma ochrony gatunku w Polsce i Europie
Liczba gatunków stwierdzonych i zaklasyfikowanych do określonej formy ochrony
1. Ochrona gatunkowa 5
2. Polska Czerwona Księga Zwierząt -
3. Polska Czerwona Lista Zwierząt -
4. Czerwona Lista Zwierząt Pomorza Zachodniego 4
5. Europejska Czerwona Lista Zwierząt -
6. Czerwona Lista Mecklemburgii 4
7. Czerwona Lista Zwierząt Brandenburgii 5
8. Konwencje 5

Ilość stwierdzonych gatunków w rezerwacie ,,Świdwie? stanowi 57% krajowej fauny drobnych ssaków, możliwych do stwierdzenia w tym regionie Polski. Wykaz gatunków szczególnej troski i zainteresowania w Europie, Polsce i terenach sąsiadujących z regionem Pomorza Zachodniego przedstawiono poniżej:
Ochrona gatunkowa:

  • Talpa europaea (cz), Sorex araneus, Sorex minutus, Neomys fodiens, Crocidura suaveolens
  • Czerwona Lista Zwierząt Pomorza Zachodniego:
    • Neomys fodiens, Crocidura suaveolens, Microtus oeconomus, Micromys minutus
  • Czerwona Lista Mecklemburgii:
    • Neomys fodiens, Crocidura suaveolens, Microtus oeconomus, Micromys minutus
  • Czerwona Lista Zwierząt Brandenburgii:
    • Talpa europaea, Neomys fodiens, Crocidura suaveolens, Microtus oeconomus, Micromys minutus
  • Konwencje europejskie - Konwencja Beneńska:
    • Sorex araneus, Sorex minutus, Neomys fodiens, Crocidura suaveolens, Microtus oeconomus

7. Zasady ochrony i zadania konserwatorskie

Rezerwat ,,Świdwie? jest unikalnym i złożonym obiektem przyrodniczym, w którym drobne ssaki jak ryjówkowate i gryzonie, stanowią kluczowy element w funkcjonowaniu ekosystemów. Zespół drobnych ssaków stanowi szczególnie ważne ogniwo w łańcuchu pokarmowym bogatej fauny drapieżników rezerwatu ,,Swidwie?.
Podczas badań wykazano, że najwyższa różnorodność drobnej teriofauny zachowana jest na łąkach podmokłych, choć gatunki takie jak zębiełek karliczek Crocidura suaveolens preferuje podłoża suchsze, które powinny być zachowane na obszarze rezerwatu. 
Niezwykle trudno ocenić po jednym roku badań wpływ konkretnych czynników i zagrożeń na zespół drobnych ssaków, które są tak dynamicznym układem przyrodniczym, podatnym i wrażliwym na wpływ czynników klimatycznych i biotycznych. Dlatego w celu skutecznej ochrony zasobów przyrodniczych rezerwatu ,,Świdwie? wytypowano tylko kilka zaleceń takich jak:
? stały monitoring zespołów drobnych ssaków, którego celem jest obserwacja dynamiki zmian liczebności i badanie struktury ugrupowań teriofauny
? monitoring warunków meteorologicznych oraz siedliskowych w warunkach ,,Świdwia?
? zachowanie mozaiki siedlisk otwartych przestrzeni trawiastych poprzez zachowanie różnych warunków wilgotnościowych podłoża na terenach przylegających do jeziora

8. Literatura

1. AULAK W. 1967. Estimation of small mammals density in three forest biotopes. Ekol. Pol. 15: 755-778.
2. AULAK W. 1970. Estimation of small mammals density in three forest biotopes. Ekol. Pol., B 15(43): 847 ? 854.
3. CABOŃ-RACZYŃSKA K., RUPRECHT A.L. 1970. Distribution and relative density of Microtus arvalis (Pallas, 1779) in Poland as based on an analysis of owl pellets. EPPO Public. Ser. A., 58: 81-85
4. CABOŃ-RACZYŃSKA K., RUPRECHT A.L. 1977. Estimation of population density of the Common Vole in Poland: an analysis of owl pellets. Acta Theriol. 22 (25): 102 ? 108.
5. CORBET G.B. & HILL J.E. 1991. A World List of Mammalian Species. Oxford University Press, Oxford. 243 pp.
6. DYDUCH-FALNIOWSKA A., KAŹMIERCZAKOWA R., MAKOMASKA-JUCHIEWICZ M., PERZANOWSKA-SUCHARSKA J., ZAJĄC K. 1999. Ostoje przyrody w Polsce. Instytut Ochrony Przyrody PAN, Kraków. 244 pp.
7. GÓRECKI A., EPLER P. 1998. Ssaki (Mammalia) Ojcowskiego Parku Narodowego. Prądnik Prace Muz. Szafera 11-12: 325 - 333.
8. GRIMMET R.F.A., JONES T.A. 1989. Important Bird Areas in Europe. ICBP Tech. Publ. 9, Cambridge. 461 pp.
9. Gromadzki M., Dyrcz A., Głowaciński Z., Wieloch M. 1994. Ostoje ptaków w Polsce. Biblioteka Monitoringu Środowiska, Gdańsk. 
10. KOWALCZYK A. 1982. Badania nad drobnymi ssakami w sadach na nizinie szczecińskiej. Bad. fizjogr. Polski zach. 33: 75 - 116.
11. MACDONALD D. & BARRETT P. 1995. Collins Field Guide - Mammals of Britain and Europe. Harper ? Collins Publishers, London. 312 pp.
12. MAKAREWICZ L. 1986. Drobne ssaki (Micromammalia) pobrzeża jeziora Świdwie. MCS Akademia Rolnicza, Szczecin. 45 ss.
13. MELOSIK M. 1970. Drobne ssaki Rolniczych Zakładów Doświadczalnych Ostoi i Przylepu (woj. Szczecin). Prz. Zool. 14 (1): 134 - 137.
14. MICHALONEK D. i KOŚCIÓW R. 2001. Porównanie diety lęgowych uszatek Asio otus z okolic Szczecina na tle danych z Europy. II Ogólnopolskie Sympozjum ,,Człowiek i środowisko przyrodnicze Pomorza Zachodniego? Szczecin-Łukęcin, 15 ? 17 listopada 2001.
15. NOSKIEWICZ J., STAROBRZAŃSKA J., WYSOCKI R. 1988. Ptaki rezerwatu Świdwie i okolicy. Ochr. Przyr. 46: 217 ? 259.
16. PUCEK Z., OLSZEWSKI J. 1971. Results of extended removal catches of rodents. Ann. Zool. Fenn. 8: 37 ? 44.
17. PUCEK Z. 1981. Keys to vertebrates of Poland. Mammals. PWN Warszawa. 367 pp.
18. PUCEK Z., Jedrzejewski W., Jędrzejewska B., Pucek M. 1993. Rodent population dynamics in a primeval deciduous forest (Białowieża National Park) in relation to weather, seed crop, and predation. Acta Theriol 38: 199-232.
19. RACZYŃSKI J., FEDYK S., GĘBCZYŃSKA Z., PUCEK M. 1983. Drobne ssaki Środkowego i Dolnego Basenu rzeki Biebrzy. Zesz. Probl. Post. Nauk Rol. 255: 299 ? 328.
20. RUPRECHT A.L. 1993. Zimowy skaład pokarmu płomykówki Tyto alba guttata (C.L.Br.) z Rezerwatu ''Słońsk''. Lub. Przegl. Przyr., 4, 2 : 41 - 48.
21. RUPRECHT A.L., SZWAGRZAK A., KOŚCIÓW R. 1998. Skład pokarmu sów Puszczy Nadnoteckiej. Bad. Fizjograf. Nad Polską Zachodną ser. C, 45: 81 - 103.
22. SAŁATA-PIŁACIŃSKA B. 1995. Analiza pokarmu sów uszatych Asio otus (Linnaeus, 1758) z terenu Ińskiego Parku Krajobrazowego. Bad. Fizjograf. Nad Polską Zachodną XLII, C: 69 - 73.
23. PUCEK Z. 1981. Keys to vertebrates of Poland. Mammals. PWN Warszawa. 367 ss.
24. ROMANKOW-ŻMUDOWSKA A. 1996. Liczebność nornika polnego, Mcrotus arvalis Pall. (Rodentia) w uprawach roślin paszowych w Polsce w 1995 r. Przeg. Zool. 40(3-4): 243-246.
25. STASZEWSKI A., CZERASZKIEWICZ R. 2000. Awifauna lęgowa rezerwatu ,,Świdwie? i okolic w latach 1990-1998. Not. Ornit. 41(2): 115 ? 138.
26. WEINER J., GÓRECKI A., ZIELIŃSKI J. 1982. The effect of rodents on the rate of matter and energy cycling in ecosystem of arid steppe of central eastern Mongolia. Pol. Ecol. Stud. 8: 69 ? 86.
27. WEINER J., GÓRECKI A. 1982. Small mammals and their habitats in the arid steppe of Central Eastern Mongolia. Pol. Ecol. Stud. 8: 7-21.
28. WILSON D.E. & REEDER D-A. M. 1993. Mammal Species of The World: A Taxonomic and Geographic Reference. 2d ed. Smithsonian Institution Press, Washington. 650 pp.
29. ZYSKA W. & ZYSKA P. 1994. ,,Świdwie? ? rezerwat przyrody. Wydawnictwo Promocyjne ,,Albatros?, Szczecin. 119 ss.

 

 



Ptasie imperium

blisko Szczecina

Mapa dojazdu

Kontakt

Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Szczecinie, Ośrodek Dydaktyczno Muzealny Świdwie.

Swidwie, Zachodniopomorskie, 71-004, Polska.

Tel. 91-420-21-99

Kazimierz Olszanowski

[email protected]

tel 607 143 831

Krzysztof Adamczak

[email protected]

tel 519 596 730

Adres do korespondencji:
Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Szczecinie
ul. Teofila Firlika 20    71-637 Szczecin