logo

Roslinność wodna. Zbiorowiska wodne i szuwarowe

Dr Marcin Wilhelm

Katedra Taksonomii Roślin i Fitogeografii
WNP, Uniwersytet Szczeciński

5.1 Metodyka

Szczegółowe rozpoznanie roślinności rezerwatu Świdwie przeprowadzono jesienią 2009 roku oraz w pełnym sezonie wegetacyjnym 2010 roku. Łącznie wykonano 316 zdjęć fitosocjologicznych klasyczną metodą Braun-Blanqueta (1964) we wszystkich typach fitocenoz, z tego w pracy wykorzystano 287 zdjęć. Następnie zdjęcia fitosocjologiczne zestawiono w 17 szczegółowych tabel zespołów i zbiorowisk. Przy porządkowaniu danych posługiwano się programem MVSP (MVSP package, Kovach 1985-2006). Przy każdym zdjęciu z tabeli zamieszczono właściwe współrzędne geograficzne. 
Nazewnictwo syntaksonomiczne przyjęto za Matuszkiewiczem (2005) oraz Tomaszewiczem (1979).

5.2. Roślinność wodna Zbiorowiska wodne i szuwarowe

KLASA: Lemnetea minoris R. Tx. 1955
Rząd: Lemnetalia minoris R. Tx. 1955
Związek: Lemnion gibbae R. Tx. et A. Schwabe 1974 in R. Tx. 1974
Zbiorowiska:
Spirodeletum polyrhizae (Kelhofer 1915) W. Koch 1954 em. R. Tx. et A. Schwabe in R. Tx. 1974
Związek: Riccio fluitantis-Lemnion trisulcae R. Tx. et A. Schwabe 1974 in R. Tx. 1974
Zbiorowiska:
Lemnetum trisulcae (Kelhofer 1915) Knapp et Stoffers 1962
Zb. Lemna minor-Utricularia vulgaris
KLASA: Charetea (Fukarek 1961 n.n.) Krausch 1964
Rząd: Charetalia Sauer 1937
Związek: Charion fragilis Krausch 1964
Zbiorowiska: 
Chartum vulgaris Corill 1957
Nitellopsidetum obtusae (Sauer 1937) Dąmbska 1961
KLASA: Potametea R.Tx. et Prsg. 1950
Rząd: Potametalia Koch 1926
Związek: Potamion Koch 1926 em. Oberd. 1957
Zbiorowiska: 
Ceratophylletum demersi Hind.. 1956
Zb. z Ceratophyllum submersi 
Myriophylletum spicati Soe 1927
Związek Nymphaeion Oberd. 1953
Zbiorowiska: 
Hydrocharitetum morsus-ranae Langendonck 1935
Potametum natantis Soó 1923
Nupharo-Nymphaeetum albae Tomasz. 1977
Zb. ze Sparganium emersum ssp. fluitans

Niezwykle istotna dla różnorodności biocenotycznej badanego obszaru roślinność wodna reprezentowana jest przez zbiorowiska z trzech klas: Lemnetea (Tab. 1), Charetea (Tab. 2) i Potametea (Tab. 3). W głównej mierze jest ona skoncentrowana w otwartych akwenach, lecz obecność sieci rowów decyduje o jej rozproszeniu na całym obszarze rezerwatu ?Świdwie?. 


Prymitywna roślinność z klasy Lemnetea minoris w porównaniu z fitocenozami klas Charetea i Potametea zajmuje najmniejszą powierzchnię rezerwatu. Zbiorowiska roślin pleustonowych (Spirodeletum polyrhizae, Lemnetum trisulcae, zb. Lemna minor-Utricularia vulgaris) pospolicie zasiedlają rowy (fot. 44 i 45), rzadziej wolne przestrzenie między szuwarami trzcinowymi lub turzycowymi (fot. 46) (np. Caricetum paniculatae). Najczęściej są to jednowarstwowe ugrupowania rzęs ze stałym udziałem spirodeli Spirodela polyrhiza i żabiścieku Hydrocharis morsus-ranae. Czasami towarzyszą im podwodne hydrofity oraz gatunki wnikające z sąsiednich szuwarów (Tab. 1, zdj. 1-5). Stosunkowo dyskusyjną postacią roślinności wodnej jest zbiorowisko Lemna minor-Utricularia vulgaris (Tab. 1, zdj. 6-7), wyróżniane także przez Kowalskiego i Bacieczko (1993). Charakteryzuje się ono dominacją pływacza Utricularia vulgaris nad rzęsami (fot. 43), a zajmuje płytkie i zamulone odcinki pomiędzy zbiornikiem A i B. 


Jeszcze do niedawna największe powierzchnie wodne zajmowały podwodne łąki ramienicowe (fot. 47) z rzędu Charetalia ? Charetum vulgaris (Tab. 2, zdj. 3-4) i Nitellopsidetum obtusae (Tab. 2, zdj. 1-2). Obecnie są one w zaniku. Prawdopodobną tego przyczyną są naturalne procesy sukcesyjne eutroficznego jeziora (łąki ramienicowe traktowane są jako inicjalne stadium sukcesyjne), związane ze zwiększaniem areału wodnych makrofitów (np. rogatek Ceratophyllum demersum, osoka Stratiotes aloides). Powodują one pogorszenie warunków świetlnych, istotnych dla podwodnych glonów. Obecnie największe przestrzenie w jeziorze Świdwie (zbiornik A i B), spośród roślinności klasy Charetea, zajmują fitocenozy Nitellopsidetum obtusae. Bardzo często mają one charakter jednogatunkowych agregacji, choć nie unikają towarzystwa innych podwodnych gatunków (np. rogatek Ceratophyllum demersum, wywłócznik Myriophyllum spicatum). Dostrzega się również ich mikromozaikowe kompleksy z roślinnością odrębnych klas. Natomiast Charetum vulgaris jest rzadkie w rezerwacie, pokrywa wypłyconą, północną część zbiornika A oraz dno wyrobiska położonego wśród łąk na północ od gytiowiska. 


Dopełnieniem obrazu roślinności wodnej w rezerwacie jest zróżnicowana klasa Potametea. Współczesny okres ewolucji otwartych zbiorników jeziora Świdwie stoi pod znakiem dominacji fitocenoz tej klasy. Należą one do najpospolitszych zbiorowisk występujących zarówno w toni wodnej, jak i na powierzchni akwenów. W większości przypadków zbiorowiska elodeidów (Ceratophylletum demersi, zb. z Ceratophyllum submersi) tworzą silnie zwarte, niemal agregacyjne fitocenozy (fot. 48). Taka sytuacja typowa jest dla zarastających akwenów na zachód od zbiornika A oraz zacisznych miejsc, zatoczek w obu zbiornikach. Bezwzględnie dominującą grupą roślinności z klasy Potametea są nymfeidy. Stwierdzono je w wypłyconych i zamulonych partiach jezior (rzadziej w rowach), najczęściej w strefie przylegającej do szuwarów. Niewątpliwie jednym z ważniejszych elementów w procesie sukcesji są fitocenozy Hydrocharitetum morsus-ranae (fot. 49; Tab. 3, zdj. 1-7). Fizjonomię płatów kształtują dwa dominujące gatunki żabiściek Hydrocharis morsus-ranae i osoka Stratiotes aloides, wspomagane gatunkami pleustonowymi z klasy Lemnetea. Ze względu na swoją dynamikę wzrostu ich areał co roku będzie się powiększał, co w dalszej perspektywie czasu umożliwi ekspansję roślinności szuwarowej. Taki zaawansowany proces zarastania jeziora obserwuje się w zbiorniku B (fot. 49), szczególnie w jego północnym i zachodnim fragmencie, oraz w kanałach dochodzących/sąsiadujących ze zbiornikiem A (kanał przy stacji Świdwie, rów od Bolkowa, rów w NW części zbiornika A). Z punktu widzenia ochrony cenniejszych fitocenoz jest to problematyczny proces i trudny do powstrzymania. Z pozostałych zbiorowisk roślinnych klasy Potametea nie można pominąć Nupharo-Nymphaeetum albae. Ich udział powierzchniowy w szacie roślinnej rezerwatu jest znaczny. Zasiedla obrzeża zbiornika A (fot. 50, 51), szczególnie jego W i N brzeg, największy z zarastających akwenów na zachód od zbiornika A, rzadziej S i E brzegi zbiornika B. Fitocenozy reprezentowane są przez dwuwarstwowe ugrupowania gatunków, ale charakter nadają im grążele Nuphar lutea i grzybienie Nymphaea alba (Tab. 3, zdj. 8-13). Różnorodność biocenotyczną wzbogacają również rzadkie w rezerwacie fitocenozy ze Sparganium emersum ssp. fluitans (Tab. 3, zdj. 14-15) oraz Potametum natantis (Tab. 3, zdj. 22). Pierwsze występuje w niewielkich płatach w północnej części zbiornika A (fot. 51) pośród Nupharo-Nymphaeetum albae, a drugie w wyrobisku usytuowanym na północ od gytiowiska. 

5.3. Roślinność szuwarowa
KLASA: Phragmitetea R.Tx. et Prsg. 1942
Rząd: Phragmitetalia Koch 1926
Związek: Phragmition Koch 1926
Zbiorowiska: 
Scirpetum lacustris (Allorge 1922) Chouard 1924
Typhetum angustifoliae (Allorge 1922) Soó 1927
Sparganietum erecti Roll 1938
Phragmitetum australis (Gams 1927) Schmale 1939
Typhetum latifoliae Soó 1927
Glycerietum maximae Hueck 1931
Zb. z Schoenoplectus tabernaemontani
Związek: Magnocaricion Koch 1926
Zbiorowiska:
Thelypteridi-Phragmitetum Kuiper 1957
Cicuto-Caricetum pseudocyperi Boer et Siss. in Boer 1942
Caricetum ripariae Soó 1928
Caricetum acutiformis Sauer 1937
Caricetum paniculatae Wangerin 1916
Caricetum rostratae Rübel 1912
Caricetum gracilis (Graebn. et Hueck 1931) R.Tx. 1937
Caricetum vesicariae Br-Bl. et Denis 1926
Phalaridetum arundinaceae (Koch 1926 n.n.) Libb. 1931
Związek: Sparganio-Glycerion fluitantis Br.-Bl. et Siss in Boer 1942
Zbiorowiska: 
Sparganio-Glycerietum fluitantis Br.-Bl. 1925 n.n.

Zbiorowiska szuwarowe w rezerwacie Świdwie zajmują największe przestrzenie. Ich zasięg rozpoczyna się od lustra wody jeziora Świdwie, a kończy na brzegu jego dawnej misy. Na badanym terenie roślinność szuwarowa klasy Phragmitetea reprezentowana jest przez fitocenozy należące do trzech związków: Phragmition (Tab. 4, zdj. 1-37), Magnocaricion (Tab. 5) i Sparganio-Glycerion (Tab. 4, zdj. 38-39). 


Najpospolitszym zbiorowiskiem z szuwarów właściwych jest Phragmitetum australis (fot. 54). Jest dominującym typem roślinności pomiędzy wszystkim zbiornikami wodnymi, tworząc duże powierzchniowo płaty. Od strony lądu w równym stopniu sąsiaduje z roślinnością łąk wilgotnych, jak i szuwarami wielkoturzycowymi. Najczęściej tworzy zwarte agregacyjne płaty, choć w miejscach, gdzie dłużej stagnuje woda jej zwarcie staje się luźniejsze, umożliwiając rozwój innych gatunków (Tab. 4, zdj. 7-21). Obok Phragmitetum australis ważnym składnikiem szuwarów właściwych jest zespół pałki wąskolistnej Typhetum angustifoliae (fot. 52). W największych akwenach rezerwatu ? zbiorniku A i B ? jest najczęstszym składnikiem pasa roślinności przybrzeżnej, obok Thelypteridi-Phragmitetum. Jego rola w procesie lądowacenia jezior na badanym terenie jest znacząca. Z reguły Typhetum angustifoliae tworzy ubogie florystycznie, dwuwarstwowe fitocenozy (Tab. 4, zdj. 1-6). Pozostałe zbiorowiska z grupy szuwarów właściwych pomimo, że są ?punktowo? rozprzestrzenione w rezerwacie, to wzbogacają jego różnorodność biocenotyczną. Największe płaty spośród nich tworzy szuwar z manną mielec Glycerietum maximae (fot. 56) i szuwar szerokopałkowy Typhetum latifoliae (fot. 55). Glycerietum maximae koncentruje się głównie wzdłuż cieków wodnych (okolice gytiowiska) lub na obrzeżach podtopionych szuwarów (np. na zachód od Zalesia). Obok identyfikatora zbiorowiska stały udział wykazują gatunki ze związku Filipendulion (Lythrum salicaria, Lysimachia vulgaris) oraz rzędu Alnetalia (Lycopus europaeus, Solanum dulcamara) (Tab. 4, zdj. 22-30). Z kolei charakter Typhetum latifoliae (południe gytiowiska, rów między oddz. 485 i 486) nadaje Typha latifolia, wspierana przez gatunki z klasy Phragmitetea (Tab. 4, zdj. 31). Ograniczony zasięg na badanym terenie posiadają fitocenozy Scirpetum lacustris (Tab. 4, zdj. 34-35), Sparganietum erecti (Tab. 4, zdj. 32-33, fot. 53), zbiorowiska z Schoenoplectus tabernaemontani (Tab. 4, zdj. 36-37, fot. 57), związane z silnie podtopionymi wodą siedliskami. 


Zbiorowiska szuwarów wielkoturzycowych ze związku Magnocaricion rozmieszczone są w różnych miejscach rezerwatu, jednak powierzchniowo ustępują szuwarom właściwym ze związku Phragmition. Przestrzennie zajmują one siedliska na zapleczu szuwarów właściwych, głównie na obrzeżach dawnej misy jeziora, rzadziej stanowią strefę roślinności bezpośrednio przylegającą do tafli wody. Biorąc pod uwagę fitocenozy związku Magnocaricion, najważniejszą rolę w procesie lądowacenia jeziora Świdwie odgrywa Thelypteridi-Phragmitetum (fot. 58). Płaty tego zespołu zdominowane przez paproć Thelypteris palustris znajdują się na brzegach wypłyconych akwenów. Są one często podścielone grubą, rozwodnioną warstwą pła, będącą jednocześnie rusztowaniem dla rozwijających się gatunków. Fizjonomia Thelypteridi-Phragmitetum jest różna, w zależności od stopnia rozwoju drugiego komponenta zespołu (Tab 5, zdj. 1-11). Najczęściej obok indykatora zbiorowiska notowana jest trzcina Phragmites australis, w niektórych przypadkach dominująca (przy płatach Phragmiteteum) (Tab. 5, zdj. 8-10). Czasami podstawowym gatunkiem szuwarowym jest Typha angustifolia (Tab. 5, zdj. 4). Nietypową w rezerwacie postać Thelypteridi-Phragmitetum odnotowano na zachodnim brzegu zbiornika B, gdzie w warstwie mszystej stwierdzono znaczną ilość torfowców (Tab. 5, zdj. 6). Jest to jednocześnie jedyne notowanie gatunków z rodzaju Sphagnum w płatach roślinności szuwarowej rezerwatu. Nieco mniejszy obszar spośród szuwarów wielkoturzycowych zajmują Caricetum acutiformis (fot. 60) i Caricetum paniculatae (fot. 61). Są to ubogie florystycznie fitocenozy, najczęściej z grupą gatunków towarzyszących charakterystycznych dla rzędu Phargmitetalia (Tab 5, zdj. 14-16, 32-41). Caricetum acutiformis występuje zarówno na obrzeżach rezerwatu, w sąsiedztwie olsów, jak i na brzegach zarastających akwenów na zachód od zbiornika A. Caricetum paniculatae tworzy zewnętrzny pas roślinności szuwarowej na S brzegu zbiornika A, N-S brzegu zbiornika B oraz w zarastających kanałach pomiędzy nimi, a także na NW od zbiornika B (inf. ustna K. Olszanowski). Pozostałe fitocenozy związku Magnocaricion mają ograniczony zasięg w rezerwacie. Caricetum gracilis (fot. 63) tworzy agregacyjne fitocenozy o różnej wilgotności podłoża, miejscami z liczną grupą towarzyszących gatunków łąkowych (Tab. 5, zdj. 17-27). Zespół Cicuto-Caricetum pseudocyperi (fot. 59) występuje na podobnych siedliskach, co Thelypteridi-Phragmitetum, tworząc drobnopowierzchniowe płaty. Jego udział w szacie roślinnej rezerwatu jest niewielki (Tab. 5, zdj. 28). Caricetum ripariae i Caricetum vesicariae należą do rzadkości na badanym obszarze. Pierwszy zasiedla SW część jeziora Świdwie i S gytiowiska, drugi tylko S fragment gytiowiska. Oba zespoły mają ubogi skład florystyczny (Tab. 5, zdj. 12-13, 42) z tendencją do przenikania gatunków szuwarowych z sąsiednich płatów. Caricetum rostratae zidentyfikowano w rozprzestrzeniających się szuwarach pomiędzy zbiornikiem A i B (fot. 62) oraz w rowie pomiędzy oddz. 485 i 486. Na obydwu stanowiskach Carex rostrata tworzy luźne płaty, umożliwiając bytowanie gatunków z klasy Potametea (Tab. 5, zdj. 29-31). Phalaridetum arundinaceae osiedla się zwykle na podłożu świeżym, na obrzeżu typowych szuwarów wielkoturzycowych. Jest to wysoki szuwar (fot. 64) z liczną grupą roślin z klasy Molinio-Arrhenatheretea (Tab. 5, zdj. 43-45) oraz ze stałym udziałem negatywnych gatunków z klasy Artemisietea (Cirsium arvense, Urtica dioica). 


Sparganio-Glycerietum fluitantis jest jedynym przedstawicielem w rezerwacie niskich pokrojowo fitocenoz szuwaru właściwego (Tab. 4, zdj. 38-39). Nie odgrywa on istotnej roli w sukcesji, a jego płaty stwierdzono w rowie pomiędzy oddz. 485 i 486 

 



Ptasie imperium

blisko Szczecina

Mapa dojazdu