logo

Roslinność łąk i muraw

Murawy, łąki, ekspansywne okrajki i traworośle: 

Dr Beata Bosiacka
Katedra Taksonomii Roślin i Fitogeografii
WNP, Uniwersytet Szczeciński

5.4. Roślinność psammofilnych muraw 
KLASA: Koelerio glaucae-Corynephoretea canescentis Klika in Klika et Novak 1941
Rząd: Corynephretalia canescentis R.Tx. 1937
Związek: Corynephorion canescentis Klika 1934
Zbiorowiska:
Spergulo vernalis-Corynephoretum Libb. 1933
Zb. Festuca ovina-Festuca rubra s.str.
Związek: Vicio lathyroidis-Potentillion argenteae Brzeg in Brzeg et M. Wojt. 1996
Zbiorowiska:
Diantho-Armerietum elongate Krausch 1959 facja z Agrostis capillaris

Psammofilne murawy (Tab. 6), typowe dla suchych i ubogich siedlisk niewapiennych, najliczniej reprezentowane są w południowo-zachodniej części rezerwatu ? po obu stronach drogi do Bolkowa i dalej w kierunku Wieży Obserwacyjnej. Płaty tego typu muraw spotykane są także wśród łąk i na obrzeżach lasów w północnej części rezerwatu oraz w otulinie, m.in. w pobliżu środkowo-wschodniej granicy rezerwatu. W większości przypadków stanowią one fazy regeneracyjne roślinności na gruntach użytkowanych rolniczo jeszcze pod koniec XX wieku. Najsuchsze, zwykle najbardziej wyniesione fragmenty muraw wykorzystywane są nierzadko przez zwierzęta jako kąpieliska piaskowe, co miejscami wtórnie inicjuje proces sukcesji (Fot. 66); są to także miejsca zakładania lisich nor (Fot. 67).

Fitocenozy ze stałym udziałem szczotlich siwej Corynephorus canescens i nieliczną, ale również stałą obecnością sporka wiosennego Spergula morisonii oraz stałą, dobrze lub umiarkowanie rozwiniętą warstwą mszysto-porostową, zaklasyfikowano do zespołu Spergulo vernalis-Corynephoretum (Fot. 68). W tego typu murawach najczęściej, w porównaniu z kolejnymi zbiorowiskami, obserwowano kocanki piaskowe Helichrysum areanarium. Wyjątkowo - w jednym z płatów stwierdzono duże plechy epigeicznego porostu pawężnicy rudawej Peltigera rufescens oraz obecność śmiałki wczesnej Aira praecox ? psammofilnej trawy rozprzestrzeniającej się od stosunkowo niedawna z zachodu Europy.  


Murawy szczotlichowe rozproszone są zwykle wśród łąk rajgrasowych, z wyjątkiem kilku przyleśnych płatów. Często tworzą mozaikę wraz z dwoma pozostałymi typami fitocenoz murawowych, co może nastręczać trudności w wyróżnianiu jednorodnych płatów i ich kwalifikacji. Bardziej sukcesyjnie zaawansowaną postacią muraw napiaskowych wydają się być fitocenozy z większym pokryciem powierzchni przez stale obecne trawy: kostrzewę owczą Festuca ovina i kostrzewę czerwoną Festuca rubra s.str., przy niemal całkowitym braku szczotlichy siwej, mniejszym lub znikomy rozwoju warstwy mszystej (lub nawet jej zupełnym braku) oraz większym udziale gatunków typowych dla łąk rajgrasowych (Fot. 69). Zbiorowisko Festuca ovina-Festuca rubra prowizorycznie zaklasyfikowano do tego samego związku co zespół Spergulo vernalis-Corynephoretum, ale jest to asocjacja o charakterze przejściowym, nawiązująca do najbardziej dojrzałych muraw psammofilnych ze związku Vicio lathyroidis-Potentillion argenteae. Na terenie rezerwatu reprezentowane są one przez fragmentarycznie wykształcone zbiorowisko Diantho-Armerietum elongate, którego fitocenozy charakteryzują się stałym i licznym udziałem mietlicy pospolitej Agrostis capillaris oraz dosyć częstą, ale nieliczną obecnością zawciągu pospolitego Armeria maritima ssp. elongata (Fot. 70). 


5.5. Roślinność świeżych i wilgotnych łąk 

KLASA: Molinio-Arrhenatheretea R.Tx.1937
Rząd: Arrhenatheretalia Pawł. 1928
Związek: Arrhenatherion elatioris Koch 1926
Zbiorowiska: 
Arrhenatheretum elatioris Br.-Bl. Ex Scherr. 1925
*(Zb. Solidago canadensis-Arrhenatherum elatius)
Zb. Poa pratensis-Festuca rubra
Rząd: Molinietalia caeruleae W. Koch 1926
Związek: Calthion palustris R. Tx. 1936 em. Oberd. 1957
Zbiorowiska:
Zb. Deschampsia caespitosa (Deschampsietosum caespitosae Horvatić 1939)
*(Zb. Eupatorium cannabinum-Deschampsia caespitosa)
Zb. Anthoxanthum odoratum-Geum rivale
Zb. Festuca pratensis
Zb. Juncus effusus 
Scirpetum silvatici Ralski 1931
Rząd: Trifolio-Agrostietalia R.Tx. 1970
Związek: Agropyro-Rumicion crispi Nordh. 1940 em. R.Tx. 1970
Zbiorowiska:
Zb. Festuca arundinacea (Potentillo-Festucetum arundinaceae Nordh. 1940)

Świeże łąki rajgrasowe Arrhenatheretum elatioris (Tab. 7, zdj. 1-17) rozprzestrzenione są w południowo-zachodniej części rezerwatu i w znacznej części stanowią, podobnie jak murawy psammofilne na najsuchszych siedliskach, stadium regeneracji roślinności na porzuconych polach. Ze względu na tego typu genezę i brak właściwej gospodarki łąkarskiej ? są one wykształcone fragmentarycznie, odbiegając od typu wysoko produktywnych łąk wielokośnych z obfitym udziałem barwnie kwitnących bylin. W opisywanych fitocenozach, obok dominującego rajgrasu Arrhenatherun elatius, dosyć często pojawiają się najpospolitsze gatunki, charakterystyczne dla świeżych łąk, m.in. kupkówka pospolita Dactylis glomerata, przytulia pospolita Galium mollugo, krwawnik pospolity Achillea millefolium Sporadycznie spotykane są wskaźnikowe byliny: dzwonek rozpierzchły Campanula patula, kozibród łąkowy Tragopogon pratensis, natomiast miejscami rozprzestrzenia się typowy dla tego zbiorowiska jastrun właściwy Leucanthemum vulgare (Fot. 71, 72). Wśród gatunków towarzyszących znaczącą pod względem udziału grupę stanowią gatunki ?ogólnołąkowe? z klasy Molinio-Arhhenatheretea. Najbardziej zróżnicowana jest jednak grupa gatunków niezwiązanych z łąkami kośnymi, co jest z jednej strony przejawem dynamicznego (niedojrzałego) stadium rozwoju łąk rajgrasowych na terenie rezerwatu, z drugiej jednak strony jest wynikiem wieloletniego zaniedbania/poniechania gospodarki łąkarskiej i wskazuje na zagrożenia, związane m.in. z ekspansją niepożądanych gatunków.  


Bioróżnorodność łąk rajgrasowych w SW części rezerwatu najbardziej zarażona jest przez ekspansję nawłoci kanadyjskiej Solidago canadensis, postępującą z kierunku NE - od strony zatorfionej misy jeziora w kierunku SW ? do drogi Stolec-Bolkowo i obejmująca już także rozproszone fragmenty łąk po południowej stronie drogi. Nawłoć kanadyjska, zawleczona do Europy na początku XIX wieku, jest gatunkiem charakterystycznym dla okrajkowego zespołu Rudbeckio-Solideginetum. Zbiorowisko to jednak typowo rozwija się w dolinach rzek i ma charakter ekotonalny. Na terenie rezerwatu nawłoć rozprzestrzenia się na bardzo dużym obszarze i można obserwować różne etapy jej wkraczania do łąk rajgrasowych, dlatego część bogatszych gatunkowo fitocenoz z udziałem nawłoci warunkowo (*) zaklasyfikowano do związku Arrhenatherion elatioris jako krańcowo zdegenerowane postacie świeżych łąk - Zb. Solidago canadensis-Arrhenatherum elatius (Tab. 8, Fot. 73). 


Wśród śródleśnych łąk w północnej części rezerwatu oraz w otulinie wzdłuż NE granicy rezerwatu (na południe od Zalesia), na siedliskach świeżych spotykane są fitocenozy ze stałym udziałem wiechliny łąkowej i kostrzewy czerwonej- Zb. Poa pratensis-Festuca rubra s.str. (Tab. 7, zdj. 18-26). Zbiorowisko to uznawane jest za fazę degeneracyjną świeżych łąk i jest wskaźnikiem niskiego poziomu zagospodarowania użytków zielonych. W fitocenozach tego typu znaczny udział mają gatunki ?ogólnołąkowe? z klasy Molinio-Arhhenatheretea, w niektórych płatach zaznacza się większy udział wyczyńca łąkowego Alopecurus pratensis, a w najbardziej przesuszonych ? tomki wonnej Anthoxanthum odoratum. Dzięki występowaniu tych fitocenoz w mozaice z innymi typami zbiorowisk łąkowych oraz często spotykanym zaburzeniom siedliska przez zwierzęta, pojawiają się także gatunki wilgotniejszych siedlisk (Fot. 74) oraz duża grupa gatunków towarzyszących, nie mających znaczenia diagnostycznego.

Z powodu wieloletniego braku właściwej gospodarki kośno-pastwiskowej, na terenie rezerwatu w zasadzie brak typowych, dobrze wykształconych łąk wilgotnych z rzędu Molinietalia. W Tab. 9 zamieszczono zdjęcia fitosocjologiczne wykonane w różnego typu degeneracyjnych postaciach łąk ze związku Calthion. Najbardziej rozpowszechnione jest zbiorowisko z dużym udziałem śmiałka darniowego Deschampsia caespitosa (Tab. 9, zdj. 1-11, Fot. 75, 76), rozwijające się na skutek zaniedbań pielęgnacyjnych łąk w N i NW części rezerwatu. Wśród tego typu płatów, głównie w miejscach zbuchtowanych przez dziki, rozwijają się regeneracyjne fitocenozy ze stałym, ale nielicznym udziałem śmiałka darniowego i liczniejszym udziałem tomki wonnej Anthoxanthum odoratum i kuklika zawisłego Geum rivale (Tab. 9, zdj. 12-15). Oba typy fitocenoz charakteryzuje częstsze występowanie warstwy mszystej (niekiedy dobrze rozwiniętej) i większy udział gatunków z rzędu Molinietalia. W pierwszym ze zbiorowisk zaznacza się obecność storczyków: kukułki krwistej Dactylorhiza incarnata i k. szerokolistnej D. majalis, a w obu ? miejscami liczne występowanie owsicy omszonej Avenula pobescens - dobrego gatunku wskaźnikowego klasy Molinio-Arrhenatheretea. Najbogatsze gatunkowo łąki tego typu, dodatkowo z dużym udziałem kozłka dwupiennego Valeriana dioica i turzycy prosowej Carex panicea występują na wschód od pododdziału 487 h/na północ od 487k.


Podobnie jak w przypadku ekspansji nawłoci kanadyjskiej, wnikającej do świeżych łąk rajgrasowych, w obrębie łąk śmiałkowych zachodzi ekspansja gatunku diagnostycznego dla nitrofilnych okrajków Calystegio-Eupatorietum - sadźca konopiastego Eupatorium cannabinum - zwykle od strony podmokłych lasów w N i NW części rezerwatu. Bogatsze gatunkowo fitocenozy z nieco mniejszym udziałem sadźca, głębiej wnikające do kompleksu łąkowego, zaklasyfikowano warunkowo (*) jako Zb. Eupatorium cannabinum-Deschampsia caespitosa (Tab. 10, Fot. 77). Znamienne jest występowanie w nich obu gatunków storczyków, spotykanych na łąkach śmiałkowych, przy czym kukułka szerokolistna Dactylorhiza majalis występuje wśród luźnych kęp sadźca liczniej i z optymalna żywotnością. 
Inną postacią łąk z rzędu Molinietalia są fitocenozy ze stałym i licznym udziałem kostrzewy łąkowej Festuca pratensis (Tab. 9, zdj. 16-20), względnie najbardziej rozległe na zachód od granicy pododdziału leśnego 485d. Trudno określić w jakim stopniu jest to postać degeneracyjna wilgotnych łąk, a w jaki regeneracyjna ? ich fizjonomia, podobnie jest w przypadku innych łąk, jest często zaburzona przez zwierzęta i wiele gatunków wnika przypadkowo i prawdopodobnie efemerycznie. Grupa gatunków wskaźnikowych dla łąk wilgotnych i zmiennowilgotnych jest zróżnicowana, ale ich udział jest zwykle niewielki ? wśród nich na uwagę zasługują jedyne stwierdzone w rezerwacie stanowiska turzycy żółtej Carex flava (Fot. 78) i krwawnika kichawca Achillea ptarmica.
Fitocenozy z dominacją situ rozpierzchłego Juncus effusus to kolejny przykład niekorzystnych przekształceń wilgotnych łąk (Tab. 9, zdj. 21-24). Są to zwykle niewielkie płaty, nawiązujące do zbiorowiska Epilobio-Juncetum effusi Oberd. 1957, charakterystycznego dla silnie wypasanych mokrych łąk. Występują w rozproszeniu w śródleśnym, wąskim paśmie łąk w NW części rezerwatu, ale największą powierzchnię zajmują w NE części - na południe od pododdziału 485j/f (Fot. 79).


Zbiorowiskiem ze związku Calthion, reprezentowanym przez względnie typowe fitocenozy jest zespół Scirpetum silvatici (Tab. 9, zdj. 25-29). Płaty zdominowane przez sitowie leśna Scirpus sylvaticus mają postać przypominającą niskie szuwaru turzycowe i porastają zwykle niewielkie powierzchnie w lokalnych zagłębieniach terenu, głównie w N i NW części rezerwatu. Charakteryzuje je niewielki udział innych gatunków diagnostycznych wilgotnych łąk, natomiast często pojawiają się gatunki szuwarowe - mozga trzcinowata Phalaris arundinacea, turzyca błotna Carex acutiformis.
Wśród wilgotnych łąk, w niewielkich obniżeniach terenu i nad rowami rozproszone są stosunkowo niewielkie fitocenozy z dominacją kostrzewy trzcinowatej Festuca arundinacea (Tab. 11), nawiązujące do zespołu Potentillo-Festucetum arundinaceae i zwykle zaburzone obecnością gatunków nitrofilnych i ruderalnych.


5.6. Roślinność ekspansywnych okrajków i traworośli 

KLASA: Artemisietea vulgaris Lohm. in R. Tx. 1947
Rząd: Convolvuletalia sepium R. Tx. 1950
Związek: Senecion fluviatilis R.Tx. (1947) 1950
Zbiorowiska: 
Rudbeckio-Solidaginetum R. Tx. et Raabe 1950
Związek: Convolvulion sepium R. Tx. 1947
Zbiorowiska:
Calystegio-Eupatorietum Görs 1974
Zb. Urtica dioica (Urtico-Calystegietum sepium Görs et Mull. 1969)
KLASA: Epilobietea angustifolii R. Tx. et Prsg 1950
Rząd: Atropetalia Vlieg. 1937
Związek: Epilobion angustifolii (Rübel 1933) Soó 1933
Zbiorowiska:
Calamagrostietum epigeji Juraszek 1928
Zb. Pteridium aquilinum
W SW części rezerwatu rozprzestrzenia się nawłoć kanadyjska, wkraczając w głąb świeżych łąk rajgrasowych. Do okrajkowego zespołu Rudbeckio-Solidaginetum zaklasyfikowano fitocenozy niemal agregacyjne - rozwijające się w węższym pasie wokół misy jeziora (ze względu na skrajnie ubogi skład gatunkowy nie zilustrowano ich w tabelach fitosocjologicznych). Ponieważ w części obszaru na północ od drogi do Bolkowa zachodzi kontinuum przestrzenne między fitocenozami okrajkowymi Rudbeckio-Solidaginetum i zarastającymi nawłocią łąkami Zb. Solidago canadensis-Arrhenatherum elatius, uchwycenie granicy między oboma stanami jest trudne. Pojawienie się rozproszonych płatów nawłoci po południowej stronie drogi wskazuje jednak, że proces ekspansji tego gatunku może postępować dalej, bez względu na warunki wilgotnościowe. Należy jak najszybciej podjąć działania konserwatorskie, prowadzące do ograniczenia lub eliminacji nawłoci przez jej wykaszanie początkowo co najmniej dwukrotnie w roku (w połowie czerwca i we wrześniu, przed dojrzeniem i wysypaniem nasion) ? potem raz w roku, podobnie jak pozostałych łąk rajgrasowych.


W obrębie wilgotnych łąk zachodzi niekorzystna ekspansja gatunku diagnostycznego dla nitrofilnych okrajków, sadźca konopiastego Eupatorium cannabinum. Do okrajkowego zbiorowiska Calystegio-Eupatorietu zaklasyfikowano ubogie gatunkowo fitocenozy o charakterze niemal agregacyjnym (z przyczyn j.w. nie zamieszczono dokumentacji fitosocjologicznej), rozwijające się w ekotonie na granicy olsów lub łęgów. Eliminacja gatunku z rozległych płatów w obrębie łąk (Zb. Eupatorium cannabinum-Deschampsia caespitosa) będzie możliwa pod warunkiem przywrócenia właściwej gospodarki łąkowej ? w przypadku braku wypasu na początku konieczne będą dwa pokosy między połową czerwca i końcem września (drugi pokos pod koniec lipca), potem jeden, podobnie jak na pozostałych łąkach wilgotnych. Pozwoli to też na ograniczenie szuwarów turzycowych, rozprzestrzeniających się w obrębie łąk w N i NW części rezerwatu.


Na obrzeżach lasów w NW części rezerwatu często, obok okrajków z sadźcem konopiastym, spotykane są niemal agregacyjne fitocenozy z pokrzywą zwyczajną Urtica dioica, nawiązujące do okrajkowego zbiorowiska Urtico-Calystegietum sepium. Nie są one tak rozległe przestrzennie jak poprzedni typ fitocenoz, jednak mniejsze agregacje pokrzywy wnikają do kompleksu wilgotnych łąk, często zasiedlając miejsca zaburzone przez zwierzęta.


Do innych zbiorowisk, niekorzystnie rozprzestrzeniających się wśród muraw i łąk w obrębie rezerwatu należą traworośle z panującym trzcinnikiem piaskowym Zb. Calamagrostis epigeios (Tab. 12) nawiązujące do zespołu Calamagrostietum epigeji. W typowym przypadku fitocenozy tego zespołu mają charakter roślinności porębowej, pospolitej na zrębach suchych i świeżych lasów. W północnej części rezerwatu zajmują one stosunkowo rozległe powierzchnie, zwłaszcza w południowej części kompleksu łąk między oddziałami 486 i 485 oraz na SE od oddziału 485 ? w kierunku Zalesia. Rozproszone płaty tego zbiorowiska spotykane są także wśród silnie zachwaszczonych łąk w SE części rezerwatu, na południe od drogi do Bolkowa. Zwykle są to fitocenozy ubogie gatunkowo, pozbawione innych gatunków porębowych, ze stałym jednak udziałem gatunków nitrofilnych i ruderalnych. W tamtym rejonie do najbogatszych gatunkowo należy płat zbiorowiska, rozwijający się wokół usypanej hałdy piasku na brzegu wyrobiska wypełnionego wodą.


Na obrzeżach lasów w NW części rezerwatu spotykane są agregacje paproci ? orlicy pospolitej Zb. Pteridium aquilinum, masowo występującej też w niektórych pododdziałach leśnych na siedlisku pomorskiego lasu dębowo-brzozowego. Klasyfikacja tych fitocenoz jest prowizoryczna, a ich wkraczanie w ekosystemy łąkowe nie jest tak powszechne, jak w przypadku wcześniejszych zbiorowisk. Agregacje orlicy wnikają nieznacznie do łąk przy poddodziałach: 486g/h, 487k, 495c/d i należy obserwować w dalszych latach, czy proces ten będzie postępował. 

 



Ptasie imperium

blisko Szczecina

Mapa dojazdu

Kontakt

Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Szczecinie, Ośrodek Dydaktyczno Muzealny Świdwie.

Swidwie, Zachodniopomorskie, 71-004, Polska.

Tel. 91-420-21-99

Kazimierz Olszanowski

[email protected]

tel 607 143 831

Krzysztof Adamczak

[email protected]

tel 519 596 730

Adres do korespondencji:
Regionalna Dyrekcja Ochrony Środowiska w Szczecinie
ul. Teofila Firlika 20    71-637 Szczecin